2.3 اولین اندیشه‌های فرقه‌گرایی در اسلام:3
2.4 بازتبیین علل و زمینه‌های فرقه‌گرایی دراسلام:3
2.4.1 سیاست و سیاست مداران:3
2.4.2 تبادل فرهنگی با فرهنگ‌های موجود:3
2.4.3 تعصُّبات قبیله‌ای :3
2.4.4 اختلافات فردی:3
فصل دوم: زمانه‌شناسی روزگار غیبت صغرا
1. زمینه سازی معصومین در باورپذیری غیبت:3
1.1 غیبت در آینه‌ی کلام معصوم(:3
1.2 غیبت در آینه‌ی عمل معصوم(3
2. بازتاب باورداشت غیبت در آینه‌ی تاریخ:3
2.1 بازتاب باورداشت اندیشه‌ی غیبت (از قرن اول تا قبل از غیبت صغرا):3
3. غیبت صغرا…………………………………………………………………………………………………………………3
3.1 ویژگی‌های غیبت صغرا3
3.2 دورنمایی از اوضاع شیعیان در عصر غیبت صغرا:3
3.2.1 موقعیت سیاسی شیعیان3
3.2.2 موقعیت اجتماعی3
3.2.3 موقعیت علمی و فرهنگی3
فصل سوم: بررسی انشعابات ایجاد شده در روزگار غیبت صغرا
1. سیر تاریخی انشعابات ایجاد شده در میان امامیه:3
1.1 واقفیه:3
1.1.1 دیدگاه گروه اول:3
1.1.2 دیدگاه گروه دوم:3
1.1.3 دیدگاه گروه سوم:3
1.1.4 واقفیه در آئینه‌ی نقد و بررسی:3
1.2 جعفریه:3
1.2.1 دیدگاه گروه اول:3
2.2.2 دیدگاه گروه دوم:3
2.2.3 دیدگاه گروه سوم :3
4.2.2 دیدگاه گروه چهارم:3
2.2.5 جعفریّه در آیئنه‌ی نقد و بررسی:3
1.3 محمّدیه3
1.3.1 محمّدیه درآئینه‌ی نقد و بررسی:3
1.4 انقطاع امامت (عسکریّه):3
1.4.1 دیدگاه گروه اول:3
1.4.2 دیدگاه گروه دوم:3
1.4.3 عسکریّه در آیئنه‌ی نقد و بررسی :3
1.5 قطعیه:3
1.5.1 دیدگاه گروه اول:3
1.5.2 دیدگاه گروه دوم:3
1.5.3 دیدگاه گروه سوم:3
1.5.4 دیدگاه گروه چهارم:3
1.5.5 دیدگاه گروه پنجم:3
1.5.6 دیدگاه گروه ششم:3
1.5.6 امامیه در آئینه‌ی نقد و بررسی:3
1.5.7وجوه تشابه و تمایز امامیه با سایر انشعابات:3
فصل چهارم: تحلیل و بررسی انشعابات ایجاد شده در روزگار غیبت صغرا
1. زمینه‌ها و عوامل شکل گیری انشعابات3
1.1 عوامل زمینه ساز3
1.1.1 حیرت حاکم بر فضای جامعه:3
1.1.2 فاصله گرفتن از خط اصیل امامت3
1.1.3 نجات باوری مهدوی:3
1.2 عوامل تسهیل کننده3
1.2.1 زمینه‌های فرهنگی3
1.2.2 نابسامانی اجتماعی و اقتصادی:3
1.2.3 باورهای غلط3
1.2.4 نگاه سطحی و عاطفی به آموزه مهدویت:3
1.2.5 برداشت‌های نادرست از روایات:3
1.2.6 ناآگاهی دینی:3
1.3 عوامل شتاب زا3
1.3.1 شبهه3
1.3.2 پشتیبانی خلافت عباسی از مدعیان مهدویت:3
1.3.3 سست نمودن پایگاه اجتماعی معتقدان به مهدویت:3
1.3.4 تکلیف‌گریزی و اباحه‌گری:3
2. امتداد تاریخی و پیامدهای انشعابات:3
3. بررسی و تحلیل عوامل مؤثر در از بین رفتن انشعابات ایجاد شده :3
1.3 حضور امام در هدایت ( تشریعی و تکوینی) جامعه:3
2.3 نقش نائبان خاص در انسجام جامعه‌ی شیعی:3
3.3 نقش علمای شیعه در انسجام جامعه‌ی شیعی:3
3.4 نقش زمینه سازی‌های ائمه( در انسجام جامعه‌ی شیعی3
جمع‌بندی و نتیجه گیری:…………………………………………………………………………………………………3
پیشنهادات کاربردی……………………………………………………………………………………………………….3
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………..3
پیوست…………………………………………………………………………………………………………………………3

فصل اول
مقدمه و کلیات
1. مقدمه
2.کلیات
1. بازتبیین مفاهیم کلیدی
2. گستره‌ی اندیشه منجی موعود دراسلام
3. اولین اندیشه‌های فرقه گرایی در اسلام
1. مقدمه
1.1 بیان مسأله
دین اسلام به عنوان پایان بخش ادیان الهی دارای ویژگی‌هایی است که از مهمترین آنها ـ پس از جهانی‌بودن ـ پاسخ‌گوبودن آن به همه نیازهای جامعه‌ی جهانی تا پایان تاریخ، است. شیعه بر این باور است که راهنمایی انسان‌ها پس از پیامبرخاتم( در جانشینان وی که دوازده نفرند، تا پایان تاریخ ادامه خواهد یافت. اگرچه تاریخ شیعه، دوره‌های پر فراز و فرودی سرشار از حوادث تلخ و شیرین را پشت سرگذاشته است؛ اما آنچه دارای اهمیت است اینکه در هیچ دوره‌ای از حرکت و تکاپو باز نایستاده است.
تاریخ اهل‌بیت( را در یک تقسیم‌بندی کلی، به لحاظ حضور ظاهری و غیبت امامان معصوم( می‌توان به دو دوره تقسیم کرد:
– دوره حضور؛
– دوره غیبت.
البته دوران غیبت به دو دوره‌ی کاملاً متمایز تقسیم شده است:
– غیبت کوتاه مدت (صغرا)
– غیبت طولانی مدت (غیبت کبرا)

هر یک از دوره‌های پیش‌گفته دارای ویژگی‌هایی است که آن را از دوره‌ی دیگر متمایز می‌سازد. مثلاً دوره‌ی نخست با حضور ظاهری پیشوایان معصوم( و به مدد حضور آنان، زمینه‌ی هدایت به سوی حق بیشتر و زمینه‌ی انحرافات و بی‌راهه‌ها کمتر بود. اما در دوره‌ی دوّم با غیبت امام(، جریان برعکس شده، زمینه‌ی جریان‌های انحرافی رو به گسترش گذاشت.
بنابراین به روشنی می‌توان دریافت که یکی از دوره‌های حساس تاریخ شیعه که فرقه‌های گوناگون در آن گسترش یافت، عصر غیبت و به ‌ویژه دوران غیبت صغرا است. این دوره از تاریخ، به سبب شرایط ویژه‌ی پدیدآمده در جامعه‌ی شیعه و پیامدهایی که غیبت امام( به همراه داشت، دوران حائز اهمیتی است. عصری که در باور شیعه به دلایل گوناگون، از جمله عدم آمادگی جامعه برای حضور آخرین امام منصوص الهی، ایشان از چشم آدمیان پنهان شد. غیبت امام دوازدهم( به معنای عدم حضور امام در متن جامعه که براساس حکمت الهی بوده، پی‌آمدش محروم شدن انسان‌ها از هدایت ظاهری ایشان است. که این خود سبب شد تا در پنهان بودن حضرت( از چشم آدمیان، فرقه‌ها و جریانهای انحرافی آشکار شوند و پی‌آمدهای ناگواری را بر جامعه‌ی شیعی هزینه کنند. این فضای بوجود آمده که به‌ویژه در دوران غیبت صغرا به چشم می‌آید، اگرچه دیری نپایید وهمه‌ی این جریان‌ها به تاریخ پیوستند جز شیعیان اثنی عشری، اما خسارت‌های جبران ناپذیری در تاریخ شیعه داشته است.
عوامل مختلفی در پدید آمدن فضای موجود، نقش داشتند اما مهمترین آنها را می‌توان فضای حیرت حاکم بر جامعه به خاطر عدم حضور امام در جامعه، بروز پاره‌ای جاه طلبی‌ها و همچنین فاصله گرفتن از خط امامت اصیل و…دانست. که این عوامل سبب شد تا عده‌ای از شیعیان در امر امامت و پیشوایی دینی، دچار سردرگمی شوند، که این وضعیت، امام( و نائبان ایشان را با چالش‌هایی مواجه نمود که در سال‌های نخست انشعاب و تفرّق در مسأله‌ی جانشینی امام یازدهم( بود و منجر به پیدایش فرقه‌های نوپدید شد، به طوری که سعد بن عبدالله قمی(م301ق) که در همان عصر می‌زیسته است به 15 فرقه اشاره می‌کند، درحالی که نوبختی(م310ق) و شیخ مفید(413ق) به وجود 14فرقه اتفاق نظر دارند، در همین حال مسعودی(م 346) به وجود 20 فرقه اشاره می‌کند، اما شهرستانی(م548 ق‏) فقط 11گروه را نام می‌برد. اگرچه شمار این فرقه‌ها در سخنان بزرگان و مورخان به گونه‌های مختلفی ذکر شده اما؛ آنچه در آن اتفاق نظر است شمار فراوان فرقه‌های پدید آمده در دوران غیبت صغرا است که رسالت اصلی این نوشتار پرداختن به انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در این دوره( ازنیمه‌ی دوم قرن سوم تا پایان غیبت صغرا) است.

1.2 اهمیت و ضرورت تحقیق:
بدون شک انجام چنین پژوهش میان رشته‌ای که از یک سو به مطالعات تاریخی پیوند خورده و از دیگر سو با پژوهش‌های فرقه‌شناسی و کلامی مرتبط است، اهمیتی دو چندان دارد. و می‌تواند گامی هرچند کوچک در مسیر روشن‌گری بردارد. چراکه در مباحث تاریخی به ویژه مسائل مربوط مهدویت و فرقه‌های عصر غیبت صغرا کارهای علمی و روشمند کمتری صورت گرفته است در حالی که پرداختن به چنین مسأله‌ای ضرورت دارد از جمله ضروریات انتخاب این مسأله عبارتند از: اثبات حقانیت شیعه از راه اثبات امامت حضرت مهدی(، پاسخ به برخی شبهات مطرح شده در این زمینه.
1.3 سؤالات تحقیق:
1.3.1 سؤال اصلی:
در عصر غیبت صغرا، جامعه‌ی امامیه با چه انشعاباتی مواجه بوده است؟
1.3.2 سؤال‌های فرعی:
– زمینه‌ها و عوامل پیدایش فرقه گرایی دراسلام چه بوده است؟
– نقش ائمه ( در آماده‌سازی شیعیان برای مواجه با غیبت امام معصوم( چگونه بوده است؟
– جامعه‌ی شیعه تا قبل از غیبت صغرا با چه انشعاباتی مواجه بوده است؟
– جامعه‌ی امامیه در روزگار غیبت صغرا با چه شرایطی روبرو بوده است؟
– مهمترین چالش فرا روی نائبان و امام درروزگار غیبت صغرا چه بوده است؟
– عوامل ظهور و سقوط انشعابات در میان امامیه در دوره‌ی غیبت صغرا کدامند؟
1.4 اهداف تحقیق:
1.4.1 هدف اصلی:
– بررسی انشعابات ایجاد شده در بین امامیه از نیمه‌ی دوم قرن سوم هجری تا پایان غیبت صغرا، مانند: جعفریه، محمدیه، عسکریه،. . . و امامیه.
1.4.2 اهداف فرعی:
– بررسی زمینه و عوامل پیدایش فرقه‌گرایی در اسلام.
– بررسی نقش ائمه( در آماده سازی جامعه‌ی شیعه برای ورود به عصر غیبت.
– بررسی سیر تاریخی انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در عصر غیبت صغرا.
– بررسی فضای حاکم بر جامعه‌ی شیعیان در دوره‌ی غیبت صغرا.
– بررسی عوامل ظهور و سقوط انشعابات ایجاد شده.
1.4.3 اهداف کاربردی:
– افزایش منابع مورد استفاده پژوهشگران در موضوع روزگار غیبت صغرا.
– کاربست نتایج و ارائه الگوی جهت ریشه‌یابی ومبارزه با انشعابات در عصر کنونی.

1.5 فرضیه‌ی تحقیق:
– در روزگار غیبت صغرا، شیعیان به علت عدم اعلام عمومی ولادت حضرت مهدی(، فشار سیاسی حاکم بر جامعه‌ی شیعیان و مواجهه با چالش ” غیبت” دچار شک و حیرت شدند و انشعاباتی در میان امامیه شکل گرفت. البته این انشعابات به دلیل رهبری امام زمان(، روشنگری‌های نائبان خاص وتلاش علمای زمان و همچنین زمینه‌سازی‌های معصومین( بسیار محدود و کم اثر بوده است و منجر به تشکیل هیچ جنبش یا قیام و یا حکومتی در جامعه نشد.

1.6 پیشینه‌ی تحقیق:
با توجه به اهمیت آموزه‌ی مهدویت در جامعه‌ی شیعی کتاب‌های فراوانی در این موضوع و موضوعات مرتبط از جمله غیبت حضرت نگاشته شده است، اما در آثار مذکور به طور عمده جای انشعابات فرقه‌ای در عصر غیبت صغری خالی است، هرچند به طور پراکنده در بعضی از این منابع و همچنین آثار ملل و نحل‌نگاران اشاراتی به آن شده است که عبارتند از:
1- کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوادزهم( نوشته‌ی جاسم حسین1، که از اولین و بهترین پژوهش‌های جدید در این موضوع است که بیشتر بر مسایل سیاسی این دوران متمرکز شده است، اگرچه توجه مؤلف در اشاره به فرقه‌گرایی در این عصر نیز قابل توجه است و ما در فصل سوم به این فرقه‌ها ارجاع داشته‌ایم اما جاسم حسین نیز به مانند سایر منابع در دسترس، به صورت کلی به فرقه‌های عصر غیبت اشاره نموده هرچند که می‌توان گفت اطلاعات ایشان تکمیل کننده‌ی سایر منابع بوده است و بیشترین سعی این کتاب این بوده که فضای وکالت را در جامعه‌ی عصر غیبت نشان دهد. نقش وکلا در مبارزه با جریان‌های انحرافی و معرفی حضرت( به جامعه در این کتاب به‌ خوبی به تصویر کشیده شده ‌است.
2- کتاب “تاریخ غیبت صغری” نوشته‌ی محمد صدر، دراین کتاب سعی شده تا محدوده‌ی بحث شده در کتاب فوق الذکر بازتر شود. به صورت پراکنده در بخشی از قسمت‌ها از این کتاب بهره برده‌ایم.
3- کتاب “اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری” اثر حسن حسین‌زاده شانه ‌چی. در اثر حاضر سعی شده است تا بر اساس اطلاعات تاریخی قابل اعتماد و معتبر، اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوران غیبت صغری به تصویر کشیده شود. فصل اول به بحث‌هایی درباره مسئله‌ی غیبت و مشکلات آن، و تلاش‌های امامان( جهت زمینه‌سازی در جامعه شیعه برای مواجهه با این پدیده اختصاص یافته است. فصل دوم را به فضای کلی و عمومی جهان اسلام را در عصر غیبت صغری اختصاص داده است تا خواننده درک بهتری از موقعیت جامعه‌ی شیعه در عصر مورد نظر، داشته باشد. فصول بعدی به مباحث سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه‌ی شیعه پرداخته است و در هر بخش شاخصه‌هایی که نشان‌گر وضعیت شیعیان در زمینه‌های یاد شده است مورد توجه قرار گرفته است، چنان ‌که در مبحث اوضاع سیاسی، از فعالیت‌های سیاسی دولت‌ها، احزاب و شخصیت‌های شیعی بحث شده و در بخش وضعیت فرهنگی، از مراکز علمی، دانشمندان و اندیشمندان و دستاوردهای فرهنگی و علمی سخن به میان آمده‌ است. که ارجاعات این کتاب بسیار قابل توجه بوده و علاوه بر این ‌که، این ارجاعات راه‌گشای رساله‌ی حاضر بوده، در ترسیم فضای حاکم بر جامعه در عصر غیبت صغرا و همچنین نقش وکلا و علما در مدیریت جامعه‌ از این کتاب بسیار بهره‌برده‌ایم. با همه‌ی این امتیازات، نقص این منبع این بوده که اطلاعات تکراری بسیاری را در اختیار خواننده قرار می‌دهد و تکرار مکررات به وفور در آن پیدا می‌شود و همچنین برخی از مطالب بدون ارجاع به منبع ذکر شده است.
4- از دیگر کتب معاصر، کتاب “خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه‌های شیعی در عصر امامان” نوشته‌ی “علی آقانوری” است که در هفت فصل، به چگونگی بسط و گسترش فرهنگ تشیع و چگونگی پراکندگی آن در میان گروه‌های مختلف و نیز نوع نگرش و تعامل آن‌ها با یکدیگر، پرداخته است. در این اثر به چگونگی، محورها، زمینه‌ها و عوامل کلی و مهم پیدایش فرقه‌گرایی به اختصار پرداخته است که ما در نگارش فصل اول از این مطالب استفاده نموده‌ایم. نویسنده در این اثر سعی دارد تا با مدارک مختلف، به انشعابات و فرقه‌های شیعی در عصر امامان بپردازد و آنان را معرفی کند. هرچند که ایشان، به انشعابات شیعی در زمان غیبت صغری نیز اشاره نموده، اما این عنوان مختصر و به دور از بررسی سایر جوانب می‌باشد. وجه تشابه رساله‌ی حاضر با این فصل این است که در این فصل به بیان انشعابات در عصر امامان( پرداخته، اما در رساله، انشعابات ایجاد شده در عصر عدم حضور امام بررسی شده است.
علاوه بر منابع ذکر شده، کتاب “گونه‌شناسی اندیشه‌ی منجی موعود در ادیان” نوشته‌ی جمعی از نویسنده‌گان، با ویراستاری “علی موحدیان عطار” شامل مقالات مناسبی، مرتبط با موضوع بود. از جمله‌ی مقاله‌ی”گونه‌شناسی اندیشه‌ی منجی موعود در قرآن و سنت” نوشته‌ی”محمدحسن محمدی‌مظفر” مقاله‌ی “بازتاب مهدویت در تاریخ سیاسی اسلام” نوشته‌ی”مهدی فرمانیان” مقاله‌ی “گونه‌شناسی ‌اندیشه‌ی منجی موعود در تشیّع” نوشته‌ی “محمد جاودان” و همچنین “جوهره‌ی مهدویت” علی موحدیان عطار. این مقالات حاوی تحلیل‌ها و ارجاعات مناسبی است که در نگارش پایان‌نامه از آن‌ها استفاده شده است. همچنین پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد آقای موسوی آقداش از دانشجویان دانشگاه ادیان و مذاهب که با عنوان “نقش و کارکرد اندیشه‌ی مهدویت در قیام‌های شیعی سه قرن نخست هجری” که زمستان 1390 دفاع شده است. استاد راهنما دکتر”سید علی موسوی نژاد” و استاد مشاور حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر”علی رضا ایمانی”. این اثر در چهار فصل با عناوین؛ کلیاتی از منجی‌گرایی در ادیان و اسلام، گزارش‌هایی از نهضت‌های شیعی در سه قرن نخست هجری، نقش مهدویت در قیام‌های شیعی سه قرن نخست هجری، بررسی آراء اندیشمندان در مورد قیام‌ها و پاسخ به شبهات و جمع‌بندی می‌باشد که از ارجاعات ایشان در فصل اول در باب منجی‌گرایی در اسلام در این رساله بهره برده‌ام.
همانطور که گفته شد در این منابع به طور پراکنده به مطالبی درباره‌ی رساله‌ی حاضر پرداخته شده است. ولی درباره‌ی انشعابات فرقه‌ای در این روزگار، چرایی پیدایش این فرقه‌ها، سیر تاریخی این فرقه‌ها و.. . اثر مستقلی یافت نشد و یا راقم این سطور به آن دسترسی پیدا نکرده است. همچنین برخلاف سایر موضوعات تاریخی که تاریخ صرف است این موضوع پیوندی است بین تاریخ و کلام. بنابراین با توجه به جدید بودن موضوع و کمبود منابع قابل دسترس در این باب، آنچه عرضه گردیده با استفاده از اطلاعات قابل دسترس و در حد توان نگارنده می‌باشد که در آن سعی شده تا بر اساس منابع موجود، تصویری از انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در عصر غیبت صغرا ارائه شود.

1.7 معرفی منابع:
با توجه به اینکه رساله‌ی حاضر از سویی با مسأله‌ی غیبت پیوند خورده و از سویی نیز پیرامون فرقه‌شناسی می‌باشد، منابعی که مورد استفاده قرار گرفته برخی در خصوص غیبت حضرت بوده که به ویژه در فصل‌های مقدماتی از آنها استفاده شده و برخی نیز کتاب‌های رجالی، تاریخی، فرقه‌ای می‌باشند که در زیر برخی از مهمترین منابعی را که در این زمینه استفاده نموده و معرفی آن‌ها راهنمای پژوهشگران می‌باشد را به اختصار معرفی می‌کنیم:
الف( کتب روایی:
1- “الکافی” اثر کلینی (م329ق) ایشان بخش قابل توجهی از کتاب را تحت عنوان “الحجه” به مسأله‌ی غیبت اختصاص داده است. وی این مطالعه را با تکیه بر اطلاعات مهمی در وضعیت کلی امامت، بین سال‌های (260-339 ه -/874-940م)، با تأکید خاص بر نقش سفرای امام در این دوران انجام می‌دهد. کلینی احادیثی منسوب به امامان را درباره غیبت امام دوازدهم ( ثبت می‌کند که آنها را از نویسنده‌گان قدیمی “واقفیه” و “امامیه” گرفته است. گذشته از اینها وکلای امام دوازدهم ( مأخذ اصلی اطلاعات وی در زمینه‌ی فعالیت‌های مخفی امامیه بوده‌اند. که با توجه به معتبر بودن این سند شیعی ما بسیاری از روایات را از این منبع گرفته‌ایم و به روایات این کتاب ارجاع داده‌ایم. به ‌خصوص در فصل سوم بخش اثبات ادعای اثناعشریه، احادیث امامان دوازده‌گانه، احادیث خالی نبودن زمین از حجت و…

2- “الغیبه” اثر نعمانی (م360ق) ایشان این کتاب را پس از رحلت امام یازدهم( در سال(260ه‍) که در جامعه‌ی امامیه ‌هاله‌ای از حیرت و شگفتی به وجود آمده بود نوشت. وی کوشید، تا ضرورت غیبت امام دوازدهم( را با روایت احادیثی از پیامبر( و ائمه( که غیبت آن بزرگوار را پیش‌بینی نموده‌اند، اثبات نمایند. ایشان اکثر اطلاعات خود را از نویسنده‌گان قدیمی که در این‌باره کتاب نوشته‌اند، بدون در نظر گرفتن دیدگاه‌های عقیدتی ایشان کسب نمودند. سهم ارزنده نعمانی در این است که، پس از مسعودی (م345ق) نخستین کسی بود که تفسیر احادیث منسوب به ائمه( در موضوع غیبت را از کلینی گردآوری نمودند که ابعاد تفسیر ایشان اساس آثار بعدی امامیه در این موضوع قرار گرفت. این کتاب شامل 26 باب می‌باشد و از باب نهم تا آخر، به مباحث مختلفی در خصوص امام مهدی( پرداخته و در هر فصل، روایت‌های متناسب را به تفصیل ذکر نموده است. ایشان در ابتدا حدیث‌های مربوط به غیبت و سختی‌ها و مشقّات دوره‌ی غیبت و نابسامانی‌های آن دوره و آن‌گاه، حدیث‌های مرتبط با ویژگی‌های حضرت(، مانند رفتار آن حضرت(، نام مادر وی، آیات نازل شده درباره‌ی ایشان را ذکر کرده است و سپس حدیث‌های نشانه‌های ظهور و نابسامانی‌های پیش از زمان خروج سفیانی، وضعیت شیعه هنگام ظهور حضرت(، سن حضرت( هنگام ظهور و نیز مدت حکومت ایشان و دیگر موضوعات مرتبط را عنوان نموده است. اما نویسنده در این اثر اخبار و نقل‌هایی که حکایت از دیدار با حضرت مهدی( دارد را ذکر ننموده که این گونه حدیث‌ها در کتاب‌های “کمال الدین” شیخ صدوق و “الغیبه” شیخ طوسی فراوان یافت می‌شود. که ما نیز در بخش روایات ائمه( در باب پیش‌گویی غیبت حضرت مهدی( و همچنین در قسمت‌های اثبات امامت حضرت(، از این کتاب بهره برده‌ایم.
3- “کمال الدین و تمام النعمه” اثر محمد بن علی بن بابویه، معروف به صدوق (م 386ق). این کتاب یک دائره المعارف روایی است با دسته‌بندی مناسب پیرامون موضوعات مربوط به امام دوازدهم(. این اثر بر مآخذ اصلی شیعه که قبل از سال (260ه‍) گردآوری شده تکیه دارد. کمال الدین که آن را”اکمال الدین” نیز می‌گویند به دو بخش اصلی تقسیم شده است: در بخش اول، مؤلف پس از بیان بحثی در رابطه را امامت و عصمت به ادعای بعضی از گروه‌ها در رابطه با غیبت پرداخته است. صدوق پس از عنوان این گروه‌ها با ذکر حدیث‌هایی، ادعای آن‌ها را مردود دانسته و آن‌گاه به پاره‌ای از اشکالات در باب غیبت حضرت پرداخته و بدان‌ها پاسخ داده است. در ادامه‌ی همین بخش، حدیث‌هایی در مورد غیبت انبیای گذشته ذکر نموده و آن‌گاه روایت‌هایی را که بر غیبت امام مهدی( دلالت دارند را عنوان کرده است. ایشان بخش دوم را نیز با روایت‌هایی درباره‌ی قائم( آغاز نموده و به مباحثی درباره‌ی امامت آن حضرت، ولادت، دلایل غیبت، افرادی که وی را دیده‌اند، توقیعات صادر شده از سوی ایشان، مسأله‌ی انتظار فرج و نشانه‌های ظهور پرداخته و در هر قسمت حدیث‌هایی را ذکر نموده است. با توجه به ارزشمند بودن این اثر و گستردگی مطالب هرچند که در بخش‌های مختلف از این منبع بهره برده‌ایم، اما در فصل سوم، در معرفی انشعابات و همچنین در اثبات گروه اثناعشریه ارجاعات فراوانی را به این کتاب داشته‌ایم.
4- “کتاب الغیبه” اثر شیخ طوسی( (م460ه) امتیاز این کتاب بر سایر کتاب روایی این است که شیخ طوسی(، هم با استفاده از احادیث و هم با استدلال عقلی ثابت می‌کند که امام دوازدهم( مهدی قائم است که در پرده‌ی غیبت به‌ سر می‌برد. ایشان ادعای دیگر گروه‌های شیعه که سایر امامان یا فرزندان ایشان را قائم می‌دانستند، رد می‌کند. این اثر گرانبها در هشت فصل تنظیم شده است: فصل یکم آن با عنوان “بحثی در غیبت” می‌باشد و آخرین فصل آن نیز تحت عنوان “ذکر بعضی از صفات و سیرت آن حضرت” است. با توجه به امتیاز این کتاب بر سایر کتب، بیشترین ارجاع را به این منبع داشته‌ایم، هم در بخش روایات و هم در فصل سوم در معرفی انشعابات و نیز تکیه‌ی اصلی ما در قسمت نقد انشعابات در فصل سوم بر این منبع بوده، هر چند که از منابع دیگری هم در کنار این منبع بهره ‌برده‌ایم.
ب) کتب رجالی
آثار شیخ طوسی موسوم به “الفهرست” و “الرجال” دو کتاب از چهار کتاب اصلی امامیه در رجال است. وی اسناد مختلفی را که موثق هستند یادآور شده، و خواننده را قادر می‌سازد تا روابط بین علمای امامیه و وکلای آن حضرت را در روزگار غیبت صغری کشف کند.
ج) فرقه شناسی
1- “فرق‌الشیعه”: ابومحمدحسن‌بن‌موسی نوبختی(م310ق) این کتاب یکی از منابع اصلی شناخت فرقه‌های شیعی می‌باشد. ملل و نحل نگاران پس از نوبختی در بیان تعداد و کثرت نمایی فرقه‌های شیعی پا را فراتر از وی نگذاشته‌اند، بلکه کمتر از او نیز شمارش نموده‌اند، محور انشعاب فرق شیعی در این اثر، موضوع امامت و رهبری و اختلاف دیدگاه گروه‌های شیعی در مصادیق و شرایط امامت است. درست است که وی یکی ازمتکلمان بزرگ شیعه امامیه قلمداد شده و محور افتراق و انشعاب گروه‌های شیعه را بر اساس انشعاب از امامت امامان دوازده‌گانه شیعی قرار داده، اما بی‌طرفی او در بیان اختلافات دیگر دسته‌های شیعی کاملاً مشهود است. این متکلم بزرگ شیعی، به طور گسترده انشعابات و انحرافات فرقه‌های مختلف شیعی را پس از شهادت هریک از امامان و از جمله امام حسن عسکری( گزارش نموده است، که ما در معرفی این انشعابات در فصل سوم ارجاعات فراوانی را به این منبع داشته‌ایم.
2- “المقالات و الفرق” اثر سعد بن عبدالله ابن خلف الاشعری القمی(م301ق) اثر حاضرتفاوت ماهوی و شکلی قابل توجهی با”فرق الشیعه” نوبختی ندارد وحتی برخی به خاطر تشابه زیاد با کتاب فرق الشیعه، آن را با این کتاب یکی تلقی کرده‌اند. نویسنده که گویا گرایش حدیثی او بر گرایش کلامی غالب است، همانند نوبختی به فرقه‌های انشعابی شیعیان بعد از در گذشت هریک از امامان شیعه می پردازد و این شیوه را تا شهادت امام حسن عسکری ( ادامه داده که تعداد این فرقه‌ها را بعد از شهادت حضرت عسکری ( را 15 گروه دانسته، که ما در فصل سوم علاوه بر کتاب مذکور از این کتاب نیز بهره‌برده‌ایم. هرچند که بسیاری از اطلاعات این دو منبع شبیه به هم بوده و فقط در الفاظ با هم تفاوت‌هایی داشته‌اند. لازم به ذکر است فرق الشیعه و المقالات والفرق توسط دکتر محمد جواد مشکور ترجمه شده‌اند.
3- “الملل والنحل” اثر محمد بن عبدالکریم شهرستانی(م548ق) این اثر مشهورترین کتابی است که در زمینه‌ی علم فرقه‌شناسی نگاشته شده و نویسنده درآن به طور گسترده به ارائه اطلاعات در باره‌ی فرقه‌های اسلامی پرداخته و حجم بیشتری از گزارش‌های خود را به تاریخ و عقاید فرقه‌های شیعی اختصاص داده که این منبع تکمیل کننده‌ی اطلاعات ما در فصل سوم در باب معرفی انشعابات بوده است.
1.8 سازماندهی تحقیق:
این پژوهش بر اساس مطالعات انجام شده در چهار فصل تنظیم شده است:
– فصل اول: این فصل با عنوان “مقدمه و کلیّات” که در مقدمه به تبیین و طرح مسأله و پیشینه و سؤالات و فرضیه، اهداف و ضرورت و… پرداخته شده و کلیات به بازتبیین مفاهیم مقدماتی (شیعه و تشیّع، مهدی و مهدویّت، غیبت، فرقه، انشعاب) و بازنمایی اندیشه‌ی منجی موعود در اسلام، آغاز فرقه‌گرایی در اسلام و زمینه‌ها و عوامل فرقه‌گرایی در اسلام اختصاص دارد. این فصل جزء فصول زمینه‌ای می‌باشد و در پاسخ به یکی از سؤالات فرعی.
– فصل دوم: این فصل با عنوان “زمانه شناسی روزگار غیبت صغرا” شامل: زمینه‌سازی معصومین( در باورپذیری غیبت، بازتاب باور داشت غیبت تا قبل از غیبت صغرا، غیبت صغرا و اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حاکم بر شیعیان در زمان غیبت صغرا، می‌باشد. در این فصل به بیان روایات ائمه( در باب غیبت و همچنین روش عملی آنان در آماده‌سازی جامعه برای پذیرش امر غیبت پرداخته شده است. سپس برخی از مهمترین انشعاباتی که در نتیجه‌ی ادعای مدعیان مهدویت تا قبل از غیبت صغرا شکل گرفته عنوان شده و در ادامه به بررسی روزگار غیبت صغرا و فضای حاکم بر آن پرداخته شده است. این فصل از فصول زمینه‌ای می‌باشد و در پاسخ به یکی از سؤالات فرعی آورده شده است.
– فصل سوم: “انشعابات شیعی در روزگار غیبت صغرا” شامل: بررسی فرقه‌ی ایجاد شده در این دوره (واقفیه، جعفریه، محمدیه، قائلین به انقطاع امامت و قطعیه ) دراین فصل پس از معرفی و بیان دیدگاه‌هایی این انشعابات از نگاه کتاب‌های ملل و نحل و کتب تاریخی، به نقد آن‌ها پرداخته شده است و در پایان فصل با ارائه‌ی دیدگاه گروه امامیه- اثناعشریه به ناحق بودن سایر گروه‌ها اثبات می‌شود. این فصل، فصل اصلی است و در پاسخ به سؤال اصلی می‌باشد.
– فصل چهارم: “تحلیل و بررسی انشعابات شیعی در روز گار غیبت صغرا” شامل: زمینه‌ها و عوامل پیدایش فرقه‌ها، امتداد تاریخی و زمینه‌ها و عوامل افول فرقه‌ها. در این فصل ابتدا به ذکر عوامل پیدایش این فرقه‌ها پرداخته شده( عوامل زمینه‌ساز، عوامل تسهیل کننده و عوامل شتاب زا) و سپس به ذکر امتداد تاریخی و پیامدهای این فرقه‌ها پرداخته شده و با توجه به اینکه امتداد تارخی طولانی نداشته و به زودی به تاریخ پیوستند و این مهم معلول عواملی بوده در ادامه به بیان عوامل نابودی و از بین رفتن این فرقه‌ها(نقش امام در هدایت تکوینی و تشریعی جامعه و ارتباط با شیعیان از طریق مکاتبه و همچنین از طریق نائبان، و همچنین به نقش متکلمان و نائبان امام) در این زمینه پرداخته شده است. سپس نتیجه‌گیری و پیشنهادات کاربردی و فهرست منابع ذکر شده است.
1.9 جنبه‌ی نوآوری وجدید بودن تحقیق:
اگر چه محتوای این پژوهش، به طور عمده مبتنی بر زحمات گذشتگان از دانشمندان و بزرگان پیرو مکتب اهل بیت(، و ادامه‌ی کار آنان است، اما نوآوری پایان نامه در این است که:
– برخلاف تحقیقات انجام شده در این زمینه که تاریخی صرف یا کلام صرف می‌باشند، سعی ما در این پژوهش این می‌باشد که آمیزه‌ای باشد از تاریخ و کلام.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

– نکته‌ی دیگری که قابل تأمل است در این پژوهش سعی شده است که سیر و چینش مطالب به نحوی باشد که بین انشعابات ایجاد شده در قرون اولیه، در غیبت صغرا و همچنین در عصر غیبت کبرا ارتباط برقرار شود، به طوری که ما به مناسبت در فصل‌های مختلف و بیشتر در فصل آخر ضمن بررسی زمینه‌های ایجاد این انشعابات به موارد مشابه آن در سایر زمان‌ها و بخصوص در زمان حال بپردازیم و به این طریق دامنه‌ی بحث کاربردی شود.
– در این پژوهش، تلاش شده است تا در ضمن مباحث مطرح شده، منابع گوناگونی نیز به خواننده معرفی شود. و با توجه به اهمیت بحث، مطالب مهم با استناد به آیات و روایات و یا منابع اصلی و معتبر ذکر شده است مخصوصا‍‍ً در فصل سوم. و همچنین بخش‌هایی که ارتباط مستقیم با حضرت مهدی( داشته است.
– با توجه به این‌که محتوای این پایان نامه تاریخی- کلامی است، سعی نگارنده بر این بوده که سیر طرح مطالب بر اساس تاریخ زندگی مؤلفان باشد و هم در متن و هم در فهرست منابع وفات مؤلفین قرون گذشته ذکر شده است.
– از آنجایی که بیشتر کتاب‌هایی که در موضوع مورد نظر نگاشته شده، فقط به نقل تاریخی این فرقه‌ها پرداخته‌اند و کمتر به تحلیل و بررسی زمینه‌های پیدایش آن‌ها اشاره شده است. برجسته‌ترین نوآوری در این اثر تحلیل چرایی و چگونگی این فرقه‌ها و نیز سرانجام آن‌ها در غیبت صغرا است.


دیدگاهتان را بنویسید